Kvifor Sarajevo er Europa's viktigaste by

Sarajevo representerer den einaste langsiktige fredsløysinga for Balkan: det tolerante samfunn. Det som kjenneteiknar byen er ikkje at muslimane er i majoritet, men at dei ulike borgarane lever i eit nøkternt samliv, der nytte og rett er eit betre fundament enn Blut und Boden.

KOMMENTAR AV ANDERS ULSTEIN

Fascismen og toleransen står mot kvarandre i Bosnia, men verken FN eller EU held dei frå kvarandre. Dei er skjulte for oss bak ei skodde av daglige nyheitsmeldingar og høge diplomatiske strategiar. Denne relativismen, der ein ikkje har mot til å stå for ei rettferdig løysing, skaper meir intoleranse, og ein forrakt for dei svake som gjer FN meir lik overgriparen enn offeret.

Strategiske Bosnia

Aldri har det vore enklare å ta side i ein krig. Bosnia hadde ikkje ein gong væpna styrkar då dei blei sjølvstendige. Etter at Kroatia erklærte seg sjølvstendige var Bosnia tvungne til det same. Både Kroatia og Serbia hadde sterke interesser i Bosnia, og landet ville gå til grunne om dei ikkje fekk eit slags, om ikkje anna, formelt vern. Doomed if you do, and doomed if you don't. Stemninga i Sarajevo var langt i frå krigersk. Mange av dei leiande politikarane ville slett ikkje slåss. Det var berre ein gjeng fillefransar og gangstere som først forsvart byen. Middelklassa trudde på fornuft, toleranse og sivilisasjon. Dei var som oss.

Muslimene brukte serbiske spedbarn som dyrefor i Sarajevo Zoo, heitte det på serbisk TV, president Milosevic sin propagandamaskin. Slik fekk ein styrka rekrutteringa til Karadzic's armé, og skapt eit grunnlag for statsbygging. Så kom massegravene, krigen mot dei sivile, dei 40 000 voldtatte kvinnene, og kriminelle bandar som skar halsen av unge og gamle.

Over 50 prosent av ekteskapa i Sarajevo er blanda av muslimar, kroatar og serbarar. Omlag 50 000 serbarar har valgt å bli i Sarajevo. Mange av dei er døde i forsvar av byen. Ein av dei i alt 280 000 innbyggarane er Mihajlo Milasevic, serbar og doktor. Han kjem frå Montenegro, gift med ei katolsk kvinne medan bror hans er gift med ei muslimsk kvinne. Med ei slik blanda familie kjenner han seg tvungen til å bli. Livet har gjort han til borgar av Sarajevo.

Meir enn historie

Den kringsette byen blir meir enn ein historisk og geografisk stad. I krig og konflikt viser toleransen fram sine åndelige verdiar. Flokkinstinktet vik for noko som forklarer og gir grenselaus meining. På biblioteket i Sarajevo er alle bøkene på utlån, seier Trvtko Kulenovic, forfattar frå Sarajevo i eit intervju i Aftenposten i fjor. Teatera går for fulle hus, og folk går midtvinters og frys i kunstgalleria. I Beograd og Zagreb blir det meldt om ein lammande apati mellom kunstnarar og intellektuelle.

Sarajevo er eit bilde på den liberale europeiske bytradisjon, der borgarskap er gitt til medlemer av eit retts- og nytte-fellesskap, som ei øy av orden og fred i eit kaotisk og til tider barbarisk omland. Likskapen med renessansen er p.t slåande. Forskjellane jamna seg ut gjennom frigjering av stender, klasser, kjønn og hudfarge. Fellesskap måtte byggast på det moderne og tolerante ikkje slekt og tradisjon. Stadtluft macht frei. Slik overlever vi.

Men der, i Sarajevo sine breie europeiske bygater, skal folket bombast frå kvarandre. Blodsband skal sprenge borgarskap. For dette er truselen mot Karadzic, og det er mot dette Beograd vil misse si makt: det tolerante fellesskap. Deira maktbase er intoleransen. Utan den vil den totalitære tradisjonen frå kommunismen og fascismen bukke under for mangfaldet og fridomen.

Midt i dette spring vestlige politikarar beina av seg for å fortelje at dette ikkje er svart - kvitt. Her må ein ikkje la seg rive med, får vi vite. Men dette veit vi, at krig er ei floke av strategiar og manøvrar både på bakken og i diplomatiet. Vi veit også at forvirring er ein del av krigføringa. Men vi har sett glimt av dei breie gatene i Sarajevo. Der serbarar, kroatar, ortodokse, katolske og muslimar kan leve saman, og dei kallar seg bosniar, eller jugoslav. Men for kvar granat som fell, og for kvar stupid populærmytisk og nasjonalistisk TV-reportasje eller fredsutspel, er det nok ein bosniar som heller kallar seg muslim eller kroat.

Medias inkonsekvens

NRK er ein av dei som konsekvent kallar bosniarane for muslimar. Skulle dei vere konsekvente burde dei kalle serbarane for ortodokse og kroatane for katolikkar. Slik lager ein, med orda til ein berliner, ein mur gjennom hovudet. Har ein lenge nok kalla det ein religionskrig så får ein ein religionskrig. NRK skulle stått på Sarajevo si side og lagt vekt på at Bosnia ikkje er i religionskrig eller i rasekrig, det er det dei andre som er, men at Sarajevo symboliserer eit fredlig samliv mellom muslimer, ortodokse og katolikkar. Dette er noko kvar borgermeister og ordførar, kvar innanriksminister og justisminister, kvar journalist og TV-stasjon i heile det urolige Europa skulle lære av.

Det europeiske problem

Karadzic trugar med at Sarajevo skal bli den bosnia-serbiske hovedstaden. Byen skal delast opp i etnisk reine bydelar med mur, piggtråd og check-points i mellom dei. EU og FN godtok i prinsippet denne tanken alt i 1992, med det dei la fram ein fredsplan som delte Bosnia i etnisk reine områder. Det var eit knefall for intoleransen og fascismen. Alt som sidan har skjedd er berre prosedyre. Og logisk nok, ein går ikkje til krig på prosedyrespørsmål. Difor er «FN's sikre soner» og den fleirnasjonale reaksjonsstyrken berre ein støyande retrett.

På same tid set dei fleste vestlige land i verk store offentlige kampanjar mot rasisme. Men er vi tilskodarar til folkemord i Bosnia, kvifor skal vi vere anna enn tilskodarar i vår eiga gate når spyttklyser og slag haglar over ein mørkhuda ein?

Dette er det europeiske problem, at sjølvkritikken og toleransen går i spann med likesæla og kynismen. Vi eksporterer våpen og flotte bilar, språk og litteratur, men eksport av toleranse og demokrati blir hånlig kalla for eurosentrisme. For den «politisk undertrykking» Europa likevel har eksportert straffar vi oss sjølve med isolasjon.

For alle desse kriseslåtte land er FN's fredsevangelium ein flukt til ein universell moral som ikkje er verkelig. Men mellom desse to røyndomane opnar det seg ein avgrunn, der FN-soldatar og TV-sjåarar står svimle tilbake.

Det einaste toleransen aleine kan gjere mot urett er å tole den. Difor går den alltid under utan lov, makt og orden - i Sarajevo som i Europa - og difor er toleransen umulig utan som ein universell dygd. Den må alltid gjelde for dei andre. Dette er noko av tankegodset i FN-pakta av 1945.

Men FN inverterer sine ideal. Den har tatt opp i seg ein moralsk eksepsjonalisme, og ein slags materialisme som forklarer det vonde med mangel på arbeid, ulltepper og stortingsval. Sivilisasjon er blitt ein relativ sak. FN har som si vitskapelige overtyding sagt at alle partane er like u/skuldige, og at krigen i Bosnia og Kroatia er borgarkrig. Difor kom Karadzic og FN på lag, for her måtte ein skilje partane i etnisk reine områder, slik logikken er etter ein borgarkrig. Dette var i «muslimane» si interesse, enten dei sjølve forstod det eller ikkje. Dei forstod det ikkje, og bosniarane blei eit problem for FN.

Fredsfyrsten

Det massive nærværet av 24 000 FN-soldatar med store mengder flott utstyr gir ei kjensle av storheit, lik det ein vitskapsmann kjenner når han ser ut over sitt laboratorium og sine assistentar. Distansen blir her meir enn eit kriterium for det vitskapelige, det blir noko forførande. Her blir det forvalta ein så stor tanke at til og med barbarar blir tatt i mot med opne armar og fredsteknokratisk grundigheit. Vi som i fredens namn ofrar bosnisk liv og land for ein stor tanke, og tilgjev mordarane mens dei drep kjenner oss halvt guddomelige. Det er utan tvil ein verdsorden, ein som demonstrerer at vi er høgt heva over vald og vondskap, våre vestlige moderne samfunn har eigentlig rydda det ut, i teorien.

Ein slags mektig religion må det vere som med slik overtyding berre vil det gode sjølv om lemlesta lik daglig blir viste fram på Sarajevo sine likhus. FN er så god ein tanke av dei tilgjev også det. I dette freds-navnet ser det no ut til at menneskeverdet kan løysast opp. Er det noko som er antikrist så må det vere ein tilstand som liknar dette: Det universelle dis-engasjement på moralske grunnlag, der fred står over rett. Medan verda verkelig blir meir samanvevd, skaper fredsfyrstane ein ny ideologi av avstand og ein høgare moral. Det er noko dei forvaltar som vi andre ikkje forstår, og mest av alt ikkje bosniarane forstår - kjenneteikna til eit tyranni.

Eit teikn på dette er ei svensk undersøking som viser at 40 prosent av dei svenske FN-soldatane har fått ei meir negativ haldning til muslimane etter å ha vore i Bosnia i seks månader. Soldatar som ser eit overgrep men som ikkje får handle moralsk vil forrakte alt i hop, men mest offeret. I den moral-lause og ukristelige verda ligg forrakten for den svake latent, dette veit vi. På denne måten vil vår såkalla nøytralitet bringe overgriparens tankegods vidare, og forrakten mot den svake likeins. Slik trugar barbariet ikkje berre toleransen og menneskeverdet i Sarajevo og Gorazde, men også her.


[Hjem][Søk][Hjelp]  [Samfunn | Kultur | Zone | Opinion | Bøker | Ute & Inne]